Замонга мослаб қайта ёздилар

sputnik.kz сайти фотосурати

Ўтган дам олиш кунлари Қозоғистонда янги Конституция лойиҳаси тақдим этилди. Кенг кўламли ўзгаришлар мамлакат асосий қонунининг деярли барча моддаларига таъсир кўрсатди. Улар бир неча ой ичида тез суръатларда тайёрланди, гарчи дастлаб бундай шошилинчлик кутилмаган бўлсада. Натижада, Конституциянинг 80% дан ортиғи қайта ёзилди ва бу билан махсус тузилган комиссия шуғулланди. Фуқаролик фаоллари президентга муҳокамаларда иштирок этишга рухсат берилмагани ва «ҳақиқий жамоатчилик иштироки» ҳам кўзда тутилмагани ҳақида шикоят қилишди. Мамлакатнинг асосий ҳужжатига қандай ўзгартиришлар киритилгани ва бу нима учун ҳокимиятга керак бўлгани ҳақида «Фарғона» материалида сўз юритилади.

Парламентни ислоҳ қилишмоқчи бўлишди, аммо Конституцияни қайта ёзишди

Конституциявий ислоҳот президент Қосим-Жомарт Тўқаевнинг Қозоғистонда амалдаги икки палатали парламент ўрнига бир палатали парламент яратиш ғояси билан бошланди. Давлат раҳбари бу ғояни 2025 йил 8 сентабрда халққа мурожаатида билдирган эди. Айтганларидек, ҳаммаси бошида кўнгилдагидек эди. Тўқаев ўшанда бу «жуда жиддий масала ва уни ҳал қилишга шошилиш мутлақо ноўрин» эканини айтганди. Ислоҳотларни фуқаролар, мутахассислар ва парламент аъзолари билан батафсил муҳокама қилиш режалаштирилган эди.

«Ислоҳотнинг ғайриоддий хусусиятини ҳисобга олган ҳолда, муҳокама камида бир йил давом этади, деб ўйлайман, шундан сўнг 2027 йили умумхалқ референдуми ўтказилиши ва кейин Конституцияга зарур ўзгартиришлар киритилиши мумкин», дея Оқўрда президент сўзларидан иқтибос келтирганди.

8 октабрь куни Тўқаев ўнлаб ҳуқуқшунос олимлар, парламент аъзолари ва мутахассислардан иборат парламент ислоҳоти бўйича ишчи гуруҳ тузишни буюрди. Жорий йилнинг январь ойида бўлиб ўтган Миллий Қурултойнинг бешинчи йиғилишида президент ушбу иш натижаларини умумлаштирди. Унинг таъкидлашича, дастлаб тузатишлар Конституциянинг тахминан 40 та моддасига таъсир қилиши режалаштирилган бўлса-да, муҳокама давомида яна кўп нарсаларни ўзгартириш кераклиги маълум бўлди. Аслида, Конституцияни нолдан қайта ёзишга тўғри келади.

Шу мақсадда 21 январь куни Конституциявий комиссия тузилди. Унинг таркибига 130 аъзо — нафақат мутахассислар ва ҳуқуқшунос олимлар, балки оммавий ахборот воситалари раҳбарлари ва ҳатто Forbes.kz версияга кўра «Қозоғистоннинг энг бой одамлари» рўйхати аъзолари ҳам бўлганди. Комиссияга Конституциявий суд раиси Элвира Азимова раислик қилди, унинг ўринбосарлари эса ҳозирча Давлат маслаҳатчиси Ерлан Карин (унинг лавозими тез орада бекор қилинади) ва Маданият ва ахборот вазири Аида Балаева бўлди. Бу босқичда мамлакатнинг асосий қонунини қайта ёзиш учун режалаштирилган муддат номаълум эди, аммо бу муддатнинг қисқа экани комиссия ҳар куни, баъзан ҳатто кунига икки марта йиғила бошлаганидан сўнг маълум бўла бошлади.

Икки ҳафтадан камроқ вақт ўтгач, 31 январда янги Конституция лойиҳасининг тўлиқ матни эълон қилинди. Бир неча ўнлаб қозоғистонлик ҳуқуқ ҳимоячилари бундай тезкорликдан ўз хавотирларини билдиришди. Президентга мурожаатларида улар бу кенг кўламли, тезлаштирилган ўзгаришлар «барқарорликни мустаҳкамламаслиги, балки жамиятда мавжуд ижтимоий бўлинишни чуқурлаштиришга қодир» эканини таъкидладилар.

«Хавфли прецедент юза келмоқда: ҳозирги жараён кўрсатиб турибдики, ҳар қандай миқёсдаги конституциявий ўзгаришлар тез ва чинакам жамоатчилик иштирокисиз амалга оширилиши мумкин», — деб огоҳлантиришди мутахассислар ва лойиҳа муҳокамасини давом эттиришни таклиф қилишди. Бироқ, улар жавоб олишолмади.

Таклиф этилаётган тузатишлар дастлаб асосий қонуннинг амалдаги версияси матнининг 84 фоизини қамраб олди, мана улардан баъзилари.

«Биз, Қозоғистоннинг бирлашган халқи, асл қозоқ ерида давлатчиликни мустаҳкамлаш йўлида...»

Конституциянинг дастлабки сатрларида Қозоғистоннинг якдил халқи «Буюк Даштнинг минг йиллик мероси давомийлигини сақлаб қолади» деб таъкидланган. «Бу Совет Иттифоқи қулашидан анча олдин ҳам давлатчиликка эга бўлганимизни эслатади», — дейди ҳуқуқшунос ва «Инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари» жамоат фондининг асосчиларидан бири Айман Умарова. У конституциявий ислоҳотлар комиссияси аъзоси ва унинг муҳокамаларида иштирок этган.

Умарова янги муқаддимани «кучли ва сиёсий жиҳатдан асосли» деб атайди. Бироқ, у бошқа янгиликларга шубҳа билан қарайди ва лойиҳанинг ўзини тўлиқ эмас деб ҳисоблайди. Хусусан, Умарова сўз эркинлиги ва оммавий ахборот воситалари ҳақидаги моддани танқид қилди.

«Лойиҳада сўз эркинлиги бошқаларнинг шаъни ва қадр-қимматига, фуқароларнинг соғлиғига ёки жамият ахлоқига путур етказмаслиги кераклиги айтилган. Илгари мазкур модда соддароқ эди: сўз эркинлиги кафолатланади, цензура тақиқланади. Энди бу эркинликни чеклашдир», — деб тушунтиради адвокат.

Унинг сўзларига кўра, лойиҳа меҳнаткашлар учун ҳам вазиятни ёмонлаштиради. Амалдаги Конституция иш ташлашларда иштирок этиш ҳуқуқини назарда тутади (24-модда), аммо янги таҳрирда бу ҳақда ҳеч нарса дейилмаган.

Умарова шунингдек, тинч йиғилишлар ҳуқуқи ҳақидаги моддага (амалдаги Конституциядаги 32-модда ва лойиҳадаги 35-модда) эътибор қаратади. Унда «юриш қилиш» ва «пикет» сўзлари олиб ташланди, бу эса фуқаролик фаолияти шаклларини чеклайди. Худди шу моддага ушбу ҳуқуқни чеклаш учун асослар ҳам қўшилди: конституциявий тузум асосларини ҳимоя қилиш, миллий хавфсизликни таъминлаш ва жамоат ахлоқини ҳимоя қилиш. Муҳокама босқичида ҳам модданинг янги версияси баҳс-мунозараларга сабаб бўлди, аммо унинг муаллифлари тинч йиғилишлар ҳуқуқини чекламаслигини таъкидладилар. «Ушбу нормалар сўз эркинлиги билан жамоат ва давлат манфаатлари, шунингдек, бошқа фуқароларнинг ҳуқуқлари ўртасидаги мувозанатни таъминлаш учун зарур», — деди депутат Снежана Имашева конституциявий комиссия йиғилишларидан бирида.

Конституция лойиҳасидаги тил масаласи 7-моддадан 9-моддага кўчирилди ва энди қуйидагича ўқилади:

1. Қозоғистон Республикасининг давлат тили қозоқ тилидир.

2. Давлат ташкилотлари ва маҳаллий давлат органларида рус тили расман қозоқ тили билан бирга қўлланилади.

Амалда, бу давлат аппаратининг асосий тили қозоқ тили эканини англатади, аммо «рус тилининг қозоқча версияси ҳам долзарб бўлиб қолгунча ишлатилиши мумкин», — деб тушунтиради Конституциявий ислоҳотлар комиссиясининг яна бир аъзоси, сиёсатшунос Газиз Абишев.

«Шунга қарамай, «ягона давлат тили» ва «тенг қўлланиладига»» икки хил мақомдир», — деб давом этади у. Масалан, президент, Қурултой (янги парламент – «Фарҳона» изоҳи) спикери ва бошқа юқори лавозимли ҳукумат амалдорлари давлат тилини билишлари шарт. Улар бошқа тилларда гаплашишлари мумкин, аммо бу талаб қилинмайди. «Кўринишидан, вақт ўтиши билан бу норма барча сиёсий хизматчиларга конституциявий қонунлар орқали қўлланилади», — деб ёзади Абишев ўзининг Телеграм каналида.

Қозоғистоннинг дунёвий мақоми янги Конституцияда (илгари мавжуд бўлмаган) алоҳида моддада мустаҳкамланган бўлиб, унда дин давлатдан ажратилгани ва мамлакатдаги диний ташкилотлар фаолияти «конституциявий тузум асосларини, инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини ҳимоя қилиш, миллий хавфсизликни таъминлаш, жамоат тартибини, аҳоли саломатлигини ва жамоат ахлоқини ҳимоя қилиш» учун чекланиши мумкинлиги айтилган.

Яна бир янгилик никоҳ институтига тегишли. У расман эркак ва аёл ўртасидаги ихтиёрий, тенг ҳуқуқли ва давлат томонидан рўйхатдан ўтган иттифоқ сифатида тан олинган. Бу шуни англатадики, эркак ва аёл ўртасидаги барча бошқа муносабатлар, жумладан, диний никоҳ (шаръий никоҳ) никоҳ деб ҳисобланмайди. Худди шу нарса бир жинсли никоҳларга ҳам тегишли. Сиёсатшунос ва «Альтернатива» тадқиқотлар маркази директори Андрей Чеботарёвнинг таъкидлашича, ихтиёрийлик тамойили аёллар, айниқса, мажбуран турмушга чиқариладиган вояга етмаган қизлар хавфсизлигининг қўшимча ҳуқуқий кафолатини беради.

«Бу норма, бир томондан, келин ўғирлаш ва оиладаги зўравонлик каби жоҳилликка қарши бўлса, иккинчи томондан, оммавий назорат ва фармацевтика саноати фойдаси манфаатлари йўлида амалга ошириладиган, зарарли ва хавфли оқибатларга олиб келадиган оммавий психоз кўринишини оладиган носоғлом Ғарб тенденциясига қарши туради», — дея таъкидлайди сиёсатшунос Данияр Ашимбаев.

Янги лойиҳада яна нималар таклиф қилинган:

👉️ Қозоғистон фуқаролари бошқа давлат фуқаролигини олсалар, Қозоғистон паспортларини йўқотишлари мумкин. Ушбу қоида аллақачон «Қозоғистон Республикаси фуқаролиги тўғрисида»ги қонунда назарда тутилган, аммо энди у мамлакатнинг асосий қонунида мустаҳкамланади.

👉 Конституцияда хорижий жисмоний ва юридик шахслардан олинган нотижорат ташкилотларининг маблағлари ва активларининг ҳаракати ҳақидаги маълумотларга очиқ кириш талаби киритилади. Бу хорижий агентлар тўғрисидаги қонунга ўзига хос альтернативадир.

👉️ Унда нафақат Қозоғистон фуқароларига, балки чет элликлар ва фуқаролиги бўлмаган шахсларга нисбатан ҳам ҳар қандай кўринишдаги камситишлар қабул қилинмаслиги аниқ кўрсатилган.

👉️ Амалдаги Конституцияда халқаро шартномалар Қозоғистон Республикаси қонунларидан устун туради. Лойиҳада бу тамойил олиб ташланган. Данияр Ашимбаев буни «давлатчилик, суверенитет, бирлик ва жамоат ахлоқини замонавий глобал жараёнларнинг салбий таъсиридан ҳимоя қилиш зарурати» билан изоҳлайди.

Ва ниҳоят, ўзгаришларланинг катта блоги мамлакат сиёсий тизимини қайта форматлаш билан боғлиқ — буларнинг барчаси айнан шу мақсадда яратилган.

«Беқарор давр бошқача сиёсий тизимни талаб қилади»

Янгиланган Конституциядаги асосий ўзгаришлардан бири икки палатали парламентдан бир палатали парламентга ва мажоритар сайлов тизимидан пропорционал сайлов тизимига ўтиш бўлади. Янги олий қонун чиқарувчи орган Қурултой деб аталади. У беш йиллик муддатга сайланиши кутилмоқда. Янги парламент ҳозирги 148 ўрин ўрнига 145 ўринга эга бўлади (Мажилисда 98 ва Сенатда 50). Президентлик квотаси ва Қозоғистон халқи ассамблеяси квотасини бекор қилиш режалаштирилган.

«Янги парламентда эксклюзив тайинланганлар бўлмаслиги керак, депутатлар барча учун тенг бўлган қоидаларга мувофиқ сайланиши керак», — деди Тўқаев яқинда бу масала бўйича.

Қурултой раиси президентнинг таклифига биноан депутатлар томонидан сайланади. Агар улар таклиф қилинган номзодни икки марта рад этсалар, президент Қурултойни тарқатиб юборади.

Шунингдек, миллий мулоқот платформаси – «Қозоғистон Халқ Кенгаши» ташкил этилади. У Қозоғистон фуқаролари манфаатларини ифода этувчи энг юқори маслаҳат органига айланади ва қонунчилик ташаббуси ҳуқуқига эга бўлади.

Янги Конституция президентга етти йиллик ягона муддат беради. Бундан ташқари, вице-президент лавозими жорий этилади, у давлат раҳбари номидан мамлакат ичидаги ва хориждаги ижтимоий-сиёсий ва бошқа ташкилотлар билан ўзаро алоқада бўлади. Асосан, вице-президент давлат раҳбарини парламент, бошқа муассасалар билан боғловчи бўлиб хизмат қилади ва давлат раҳбари иш юкини енгиллаштиради. Вице-президент «бошлиғи» вафот этган ёки президентлик лавозимини муддатидан олдин тугатган тақдирда (кейинги сайловгача) «ворислик»ни ўз зиммасига олади. Қизиғи шундаки, янги Конституция президентнинг ваколатларини муддатидан олдин тугатиш асосларини ҳам кенгайтиради. Энди унга Конституциявий судга ариза топшириш орқали ўз ихтиёри билан истеъфога чиқиш ҳуқуқи расман берилади.

Андрей Чеботарёвнинг сўзларига кўра, бу ўзгаришлар келажакда давлат институтлари ролини оширган ҳолда, президентликка ворислик жараёнларида муайян шахсларнинг ролини камайтириши керак. Унинг ҳамкасби, сиёсатшунос Марат Шибутовдан Қозоғистон нима учун ўзининг асосий қонунини ўзгартираётгани ҳақидаги саволга янада содда жавоб беради: «Бу хавфли ва беқарор давр учун бошқа Конституцияда ифодаланган бошқа сиёсий тизим керак. Халқаро вазият оптимизм рағбатидан йироқ».

Қозоғистоннинг амалдаги конституцияси 1995 йил 30 августда қабул қилинган. Шу муносабат билан мамлакат ҳар йили 30 августда Конституция кунини нишонлайди (бу байрам энди бошқа кунга кўчирилиши мумкин). 30 йилдан ортиқ вақт давомида мамлакатнинг асосий қонуни бир неча бор ўзгартирилди. Унга киритилган ўзгартиришлар бўйича охирги референдум 2022 йили бўлиб ўтган. Янги конституция бўйича референдум санаси ҳали белгиланмаган.